Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü

ORD. PROF. DR. Z.V.TOGAN VE TÜRK İLMİNE KATKILARI

Togan, 10 Aralık 1890 tarihinde Başkurt-İli’nde İsterlitamak’a bağlı Kuzen köyünde doğmuştur. Togan soyadı onun 5.arkadan dedesi olan İş-Togan’dan gelmektedir. Babası Ahmet-Şah, annesi Ümmül-Hayat idi. Daha ilk medrese tahsilini yaparken, bir yandan da özel Rusça dersleri alıyordu. Muallime olan annesinden Farsça öğrenmeyi de ihmal etmiyordu. 1902 yılında orta tahsil için Ütek’de bulunan dayısı Habib Neccar’ın medresesine gitti. Buradaki öğrenimi sırasında Arapça dersler alarak dil bilgisini geliştirdi.  1908’de köyünden kaçarak Kazan’a gelip, burada hususi dersler aldıktan başka Katanov, Aşmarin gibi bilginlerle tanıştı. 1909 senesinde mezun olduğu Kasımiye Medresesine ‘Türk Tarihi ve Arap Edebiyatı Tarihi Muallimi” oldu.4 yıl süren bu öğretmenliği sırasında 1911 sonlarında yayınladığı “Türk ve Tatar Tarihi” adlı kitabı sayesinde meşhur olmaya başladı. Bu eserin iyi yankılan sayesinde Kazan Üniversitesi Arkeoloji ve Tarih Cemiyetine Aza seçildi.1913’te Fergane’ye, 1914’te Buhara’ya araştırmalar yapmak için gönderildi. Bu seyahat neticelerine ait hazırlamış olduğu raporlar başta Petersburg Arkeoloji Cemiyeti olmak üzere, Kazan ve Taşkent Arkeoloji cemiyetleri mecmualarında yayınlandı. Bu arada Prof.Katanov’un şimdi İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü’nün esas nüvesini teşkil edecek olan kitaplarının Türkiye’ye gönderilmesine vesile oldu.  Daha sonra Rus Millet Meclisi Duma’da Ufa müslümanlarının temsilcisi olarak bulunmak üzere Petersburg’a gitti. İlmi faaliyetlerine siyasi faaliyetlerini de eklemiş oluyordu. Bu sırada Bolşevik ihtilali patlak verince, o da Türklerin durumunun düzelmesi için mücadeleye girişti.  Bolşevik ihtilalinden 22 gün sonra 29 Kasım 1917de Başkurt-İli’nin muhtariyeti ilan edildi. Orenburg’u 18 şubat 1918 de işgal eden Sovyetler, onu tutukladılarsa da 7 haziranda hapisten kaçtı. Başkurt hükümeti kurulduğunda Togan harbiye nazırı oldu. Bundan sonra Lenin, Stalin ve Troçki ile defalarca görüşüp, onların  ihanetini iyice anlayınca, Türkistan’a çekilip orada mücadeleye karar verdi.  

1920-23 yıllarında Türkistan’da amansız bir mücadeleye girişti ise de muvaffak olamadı. Basmacı Hareketi’nin içinde bulunur. Türkistan Milli Birliğinin kurucusu ve ilk başkanıdır. Neticeye ulaşamadığı üç senelik mücadelenin, savaşın akabinde silah arkadaşı Abdülkadir İnan’la 1923’te İran’a geçtiler. Meşhed’e vardıklarında o zamana kadar hiç bir Oriyantalistin görmediği Ravza Kütüphanesinde yaptığı araştırmalarla önemli eserler keşfeder. Türk Kültür Tarihinin en değerli eserlerinden İbn-i Fadlan Seyahatnamesi bulunan kitapların arasında idi. Sonra Afganistan’a giderek Kabil kütüphanelerinde araştırmalar yapar, İngilizlerin hoş karşılamadığı Hindistan Bombay’dan Kasım 1923’te İstanbul’a gelirlerse de girişlerine izin verilmediği için geldikleri gibi yine gemiyle Marsilya’ya, oradan Paris‘e vardılar.  1923 sonlarından itibaren Avrupa’da hem ilmi hem siyasi münasebetler içerisine girdi. Bu arada bir çok ünlü Oriyantalistle tanıştı. Berlinde “Türkistan Milli Birliği” adlı cemiyeti ihdas etti.  Paris, Londra ve Berlin’deki bir çok Orta Asya tarihçisi onunla çalışmak istemesine rağmen, devrin Türkiye Milli Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi, Fuat Köprülü, Rıza Nur, Yusuf Akçora’nın istekleri sayesinde Türkiye’den davet aldı. 20 mayıs 1925’te geldiği Türkiyede “Maarif Vekaleti Telif ve Tercüme Encümenine tayin edilmiştir. O zamanki Ankara’nın kitap açısından yetersiz olması yüzünden kendi isteği ile İstanbul Darülfunun’u Türk Tarihi Müderris Muavinliğine tayin edildi.  Bundan sonra İstanbul ve Anadolu kütüphanelerinde hummalı çalışmalarına başladı. Fakat, 1932’de I.Türk Tarih Kongresinde tıp doktoru Reşid Galip’in sunduğu Orta Asya’da iç deniz olduğu ve bunun sonradan kuruduğu konusu üzerine tebliği eleştirince Togan aleyhine bir kamuoyu oluştu.Kendisine karşı takınılan bu kötü tutum üzerine ülkeyi terketme kararını verdi. 8 Temmuz 1932’de istifa ederek Viyana’ya gitti.1935’te doktora çalışmalarını bittirdikten sonra Bonn Üniversitesinde, 1938’de de Göttingen Üniversitesinde ders verdi. 1939’da Milli Eğitim Bakanının daveti üzerine tekrar Türkiye’ye geldi, İstanbul Üniversitesinde, Umumi Türk Tarihi Kürsüsünü kurdu. 

8 Nisan 1940’da Romanyalı Ömer kızı Nazmiye Hanım ile evlendi. İki evladı, kızı İsenbike ve oğlu Sübidey vardır.  İkinci Dünya savaşının sonlarına doğru Türkiye’de Sovyetler aleyhine faaliyet ve Turancılık suçundan tutuklanıp, mahkeme edildi. 10 yıl hapse mahkum edildi ise de Askeri Mahkeme kararı bozdu ve Togan beraat etti.1948’de yeniden döndüğü üniversitedeki görevine ölümüne kadar devam etti.1951’de İstanbul’da toplanan XXI.Müsteşrikler Kongresine Başkanlık etti. Bu onun ilmi alandaki şöhretini çok daha artırdı. 26 Temmuz 1970’de İstanbul’da vefat etti. (Hayatı hakkında daha tafsilatlı bilgi için müellifin Hatıralar-1969 ve Türklüğün Mukadderatı Üzerine-1970 kitaplarına bakılabilir). 

Eserleri Merhum Z.V.Togan, ilk defa 1911’de başladığı yayın faaliyetine ölümüne kadar, büyük bir hız, gayret, hummalı çalışma içerisinde devam etmiştir. 

Yaklaşık 337’den fazla yayınlanmış çalışması olan Togan’ın eserlerini altı gurupta inceleyebiliriz: 1-Kitapları, 2-Araştırma Dergilerinde yayınlanan makaleleri, 3-İlmi Ansiklopedilerde Telif ettiği Maddeleri, 4- Kongre Zabıtlarındaki Tebliğleri, 5-Aylık ve Haftalık Dergilerdeki Yazıları, 6-Gazetelerde Çıkan yazıları. İlmi araştırmalarında, gerilerinde, gördüğü bulduğu her tarihi kaynağı (vesika, yazma eser, minyatür vb.) dünya ilim alemine tanıtmak en büyük özelliği olan Togan, uğraştığı bütün konularda bunu müşahade ettirmektedir. Yukarıda ayırdığımız gurupları teker teker ele aldığımızda şu rakamlar ve hususiyetler göze çarpmaktadır.Yaklaşık 40 cild yayınlanmış müstakil kitabı vardır. Bunların 12 adedi hacimli birer eser iken,10’dan fazlası üniversitede okuttuğu derslerin basılmış notlarıdır. Diğerleri ise küçük buroşür-kitapçık hüviyetindedir. Yayınladığı ilk kitabı “Türk ve Tatar Tarihi” adlı eseri kendisinin Kazan ve Rusya’da şöhret olmasına sebep olurken, onu esas dünya ilim alemine tanıtan hiç şüphesiz İbn-i Fadlan Seyahatnamesidir. Öte taraftan Tarihte Usul, Türkiyede tarih bilimi için yazılmış ilk metod kitabıdır.  Yine Umumi Türk Tarihine Giriş, sahasında tek olduğu gibi Türk tarihinin genel çerçevesini çizmesi açısından çok mühimdir. Harezmce tercümeli Mukaddimet’ül Edeb, bugünkü Türk İli Türkistan ve Yakın Tarihi, On The Miniatures İn İstanbul Libraries, Hatıralar, Oğuz Destanı, Kur’an ve Türkler onun ilminin yüksekliğini gösteren en güzel delillerdendir.  Ölümünden bir sene önce yazdığı hatıraları hayatı boyunca yaptığı mücadeleleri anlatmasının yanında yakın tarihimiz için de çok önemli vesikaları ihtiva etmektedir. En büyük milli destanlarımız arasında yer alan Oğuz Destanı gibi bir kültür hazinesinin neşri şüphesiz Türk ilim alemi için iyi bir kazanç olmuştur. Bugünkü Türk İli Türkistan ve Yakın Tarihi adlı eserde Orta Asya’daki Türk illerinin yakın dönem tarihi ve istiklallerinin kaybedilişi anlatılmıştır. Türklüğün Mukadderatı Üzerine adlı eserinde de dünya Türklüğünün bugünkü durumu ve geleceği hakkında görüşlerini açıklamıştır.Baskıları yapılan üniversitede okuttuğu ders notları ise genel olarak Moğollar devri Türk tarihi, Moğol İstilası, Cengiz Han ve Timur dönemlerini ihtiva  etmekte ise de yine üniversitede okuttuğu, Karahanlılar devri, Başkırtlar tarihi, Asya tarihi, 19. ve 20. Asırlarda Orta ve Ön Asya’da Fikir ve Kültür hayatı gibi konularla da ilgilidir.  

Yerli yabancı ilmi araştırma dergilerinde 91 makalesi yayınlanan Togan, bunların yaklaşık 20’sinde konu araştırması yapmıştır. Çok büyük çoğunluğunda da en belirgin özelliği olan kaynak tanıtımını ele almıştır. Bu hususiyetinden dolayıdır ki; bilhassa oryantalistler arasında şöhreti daha da artmıştır. 14’ten fazla olan tenkid yazılarında ise batı ilim aleminde yapılan çalışmaları Türkiye’ye tanıtma gayesini gütmüş, ayrıca gerekli kritiklerini yapmaktan geri kalmamıştır.  Bunlardan başka nekroloji (vefiyat) halinde 3, önsöz olarak bir yazısı bulunmaktadır. Tarih telakkisi üzerine biri Almanca, biri Türkçe iki makaleyi kaleme almıştır.  İlmi dergilerde çıkan makalelerin yaklaşık yansı yabancı dildedir. Bunlardan İngilizce, Almanca, Fransızca gibi popüler batı dillerinin yanında Rusça ve Farsça kaleme alınanlar da vardır.  Milletlerarası kongrelerde merhum hocanın sunmuş olduğu 9 tebliğin kongre zabıtlarında ba­sıldığı görülmektedir. Bu tebliğle­rin hepsi hocanın derin vakıf ol­duğu uzmanlık sahası ile ilgilidir ve onun çatışma şekli olan vesika tanıtımım ihtiva etmektedir. Sunu­lan tebliğlerin hepsinin milletlera­rası kongrelerde oluşu, ayrıca İngilizce, Almanca ve Fransızca gibi popüler batı dillerinde yayınlan­ması dikkat çekicidir.  

Milletlerarası ilmi ağırlığı olan 4 ayrı ansiklopedide 39 madde Togan tarafından telif edilmiştir. Bunların yine çoğu yabancı dilde diğerleri Türkçe’dir. 12 madde biyografi, iki Başkurt ve Hazar gibi Türk kavimleri, diğerleri ise coğrafi” mekan (şehir, nehir, vb.gibi) hakkındadır. Arapça ve Farsça tarihi kaynakların ışığında yazılmış olan söz konusu maddelerde ilgili bütün batı literatüründen de faydalanılmıştır. Bu konuların hepsi Orta Asya tarihi açısından büyük önem taşımaktadır.  Aylık ve haftalık yayınlanan dergilerde yaklaşık 109 makaleyi kaleme almıştır. 1940’lı yıllara kadar bu tür dergilerde ilmi konuları ele almaya çalışan Togan, sonraları çeşitli siyasi görüşlerini bazı konularda fikirlerini, bazı kişilere cevaplarını, hatıralarını da yazmıştır.  Günlük yayınlanan gazetelerde ise merhum hocanın 48 makaleyi kaleme aldığı anlaşılmaktadır. Çoğunlukla kendi fikirlerini ihtiva eden bu yazılarında zaman zaman tarihi konulara inerek, onların sayesinde geleceğe ışık tutmak, Türk milletine ders vermek istemiştir. Milletlerarası kongreleri de gazete yazılarında işleyerek, yine Türk kamuoyunu bunlardan haberdar etmeye çalışmıştır. Kamuoyunda yanlış aksettirilen bazı konularda da inandığı gerçekleri açıklamaktan geri kalmamıştır.  Merhum hocanın ihtisas sahası olan İslamiyetten sonra Türk ve Moğol Tarihi konularında, İslam bilginleri hakkında hazırlanmış, fakat yayınlama fırsatını bulamamış kitapları da vardır; Temur ve Oğulları Tarihi, El-Biruni’ye dair, Başkurt Tarihi, Ali Şir Nevai: Hayatı ve Eserleri, Reşideddin: Hayatı ve eserleri, Sakaların Tarihi, Türklerin Menşe Efsaneleri, Resimlerle Türkistan başlıcalarıdır. Diğer taraftan bir çok yayına hazırlanmış makalesi de mevcuttur. 

_uacct = “UA-366609-1”; urchinTracker();

Bir Yanıt to “ORD. PROF. DR. Z.V.TOGAN VE TÜRK İLMİNE KATKILARI”

  1. tanzer düz said

    yaptıklarınızdan allah razı olsun. ruhun şad olsun

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

 
%d blogcu bunu beğendi: